Đó là một ngày vào năm 1940, quân Đức Quốc xã đã thu được thủ đô Copenhagen. Quân của họ đang diễu hành qua các con phố và nhà vật lý người Đan Mạch nhiều người biết đến Niels Bohr (1885-1963) chỉ còn có vài phút để làm cho 2 chiếc huy chương giải Nobel mất tích khỏi Viện nghiên cứu vật lý lý thuyết của ông! Ông đã làm điều đó như thế nào? Sự việc quá khẩn cấp đối Bohr và may mắn thay, ông còn một trợ thủ khác chính là nhà hóa học Georgy de Hevesy.

2 chiếc huy chương tiến thưởng - 2 bản án của tử thần

Những chiếc huy chương giải Nobel được làm bằng tiến thưởng 23 karat. Đối với hoàn cảnh của Bohr, chúng quá nặng để cất giữ hoặc mang theo trên tay, lại quá sáng bóng nên rất dễ gây sự lưu ý. Trước đó quân Đức đã tuyên bố không được để tiến thưởng lọt khỏi Đức và 2 chủ nhân của 2 giải Nobel, người đã gởi huy chương cho Bohr đều có hoàn cảnh rất chặt chẽ: một người gốc Do Thái, người kia thuộc phe phản đối Đảng quốc xã. Do đó 2 người này đã gởi các tấm huy chương quà tại Viện nghiên cứu vật lý lý thuyết của Bohr để cất giữ.

Tuy nhiên, họ đâu ngờ hành động này có thể là tai họa nếu các mật vụ của Đức phát sinh ra và coi nó là bằng chứng cáo buộc. Nguy hiểm thay, hiện nay các bằng chứng này lại đang nằm trong tòa nhà của Bohr, trên mỗi tấm huy chương còn khắc tên của chủ nhân là Von Laue (Max von Laue, người được trao giải Nobel vật lý vào năm 1914) và Franck (James Franck, nhà vật lý được trao giải vào năm 1925). Đây được xem như 2 bản án tử thần đối với Bohr.

Hơn nữa, học viện của Bohr từ lâu đã được xem xét và nghi ngờ là nơi che dấu cho các nhà khoa học gốc Do Thái trước đó. Do đó, hiển nhiên là phía Đức quốc xã lẫn chính Bohr đều biết rằng ông là mục tiêu khám xét. Khi đó, ông không còn nhiều thời điểm để có bất cứ một ý tưởng đột phá nào nữa.

"Tôi quyết định sẽ hòa tan chúng"

Ngày Đức Quốc xã đến Copenhagen, một nhà hóa học người Hungary mang tên Georgy de Hevesy (sau này cũng có 1 giải Nobel) đang làm việc trong phòng thí nghiệm của Bohr. Sau này ông hồi tưởng lại rằng: "Tôi đề nghị rằng chúng ta nên đem chôn các tấm huy chương nhưng Bohr không đồng ý bởi người Đức sẽ đào dưới đất, trong vườn và mọi ngóc ngách trong tòa nhà để tìm kiếm. Quá nguy hại."

Do đó suy nghĩ của Hevesy được chuyển hướng sang hóa học - thứ mà ông cho là sẽ làm cho 2 chiếc huy chương biến mất. Ông kể lại rằng: "Tôi quyết định sẽ hòa tan chúng. Ngoài ra quân xâm lược đang diễu hành trên đường phố Copenhagen thì tôi đang bận hòa tan chiếc huy chương của Laue và của James Frank." Đương nhiên rõ ràng đây chưa phải là một giải pháp cho tình huống khẩn cấp bởi như ta vẫn biết, vàng là nguyên tố rất bền vững, không xỉn, khó pha trộn và không hòa tan trong bất cứ thứ gì ngoại trừ một hỗn hợp đặc biệt là " nước cường toan" - hỗn hợp của 3 phần axit clohydric và 1 phần axit nitric.

Và như bạn có thể thấy trong đoạn video thí nghiệm bên dưới tiến hành bởi các nhà khoa học tại Đại học Nottingham, việc hòa tan vàng diễn ra khá chậm rì rì. Người tiến hành thí nghiệm Mel Brooks (bạn nào hay coi video thí nghiệm hóa học chắc dễ nhận ra bác này) giải thích rằng axit nitric sẽ nới lỏng các nguyên tử quà, sau đó axit clohydric sẽ di chuyển chúng bằng cách sử dụng các ion clorua xung quanh và chuyển hóa vàng. Và nên nhớ trong đoạn video clip dưới đã được tua nhanh quá trình, đồng thời chỉ hòa tan một lượng nhỏ vàng (mắc quá mà) trong khi hồi xưa số tiến thưởng của Hevesy cần hòa tan không hề nhỏ. Và thế là Hevesy lấy 2 chiếc huy chương quà cỡ lớn đặt vào 2 cốc thủy tinh...

​

Đó thật sự là một buổi chiều đau khổ trong cuộc đời Hevesy. Trong cuốn hồi ký, ông cho biết rằng do vàng rất trơ và khó để hòa tan, quá thuyết trình ra rất chậm chạp mà thời gian thì cứ lãnh đạm trôi qua. Tuy nhiên rồi 2 chiếc huy chương đẫn dần chuyển thành một dung dịch màu hồng phấn và sau cuối là màu cam. Ngay khi quân Đức tới, cả 2 chiếc huy chương đã được hòa tan vào dung dịch chứa trong bình cầu và giấu trên một chiếc kệ cao tại phòng thí nghiệm.

Sau đó, quân phát xít kéo tới lục soát từng ngóc ngách trong học viện của Bohr nhằm cướp bóc tài sản hoặc tìm bằng chứng về hành vi tội ác. Dĩ nhiên, cốc nước màu cam lại không hề được lưu ý đến. Hevesy bị buộc phải tới Stockholm vào năm 1943 và sau này, khi ông quay về phòng thí nghiệm thì những chiếc cốc vô thưởng vô phạt vẫn còn nằm yên trên kệ.

Nhiệm vụ của Hevesy vẫn chưa xong khi mà ông còn phải đảo ngược quá trình trên, tách tiến thưởng ra khỏi dung dịch và sau cùng đến 1/1950, ông gởi lượng quà thô quay về Viện hàng lâm khoa học Thụy Điển. Tại đây, 2 chiếc huy chương được đúc lại và gởi tới 2 chủ nhân của nó là Laue và Franck vào năm 1952. Và còn nhớ, Bohr cũng có một chiếc huy chương giải Nobel nhưng ông đã mang nó ra đấu giá vào 12/3/1940 để quyên tiền cho quỹ Finnish Relief. Người thắng đấu giá được ẩn danh nhưng sau này, người đó đã trả lại chiếc huy chương cho Viện bảo tàng lịch sử Fredrikborg, Đan Mạch để giới thiệu.

Cuối cùng, 3 giải Nobel, 3 chiếc huy chương quà, 1 chiếc được bán đấu giá, 2 chiếc bị hòa tan, sau này đúc lại hoặc trả lại cho viện bảo tàng. Thật sự đây không chỉ là số phận lận đận của những chiếc huy chương mà qua đó, vô hình bình thường chúng ta còn nhận thấy rằng bên cạnh những phát kiến khoa học được sản xuất trong thời chiến thì có những thành quả khoa học cũng phải bị mất đi và tưởng chừng mực như không tìm lại được nữa.

Có thể bạn quan tâm: dich vu quang cao tu khoa